Giữa không gian làng quê yên bình dưới chân núi Đọi, Làng Trống Đọi Tam vẫn ngày ngày vang lên âm thanh rộn rã của nghề thủ công truyền thống đã tồn tại hơn một thiên niên kỷ. Không chỉ là niềm tự hào văn hóa của vùng Hà Nam cũ nay thuộc Ninh Bình mới, nơi đây còn hấp dẫn du khách bởi những giá trị lịch sử, nghệ thuật chế tác tinh xảo và nét đẹp làng nghề Bắc Bộ xưa. Cùng ThankTrip khám phá hành trình lưu giữ “hồn trống Việt” tại ngôi làng nổi tiếng bậc nhất miền Bắc này nhé.

Trước đây thuộc làng Đọi Tam, xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình mới, Làng Trống Đọi Tam — từ lâu đã được xem là cái nôi của nghề làm trống truyền thống Việt Nam. Theo truyền thuyết dân gian, nghề làm trống nơi đây bắt nguồn từ năm 987 dưới thời vua Lê Đại Hành. Khi nhà vua về cánh đồng Đọi Sơn để thực hiện lễ Tịch Điền khuyến nông, hai anh em Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã chế tác một chiếc trống lớn để nghênh đón. Tiếng trống vang dội, âm thanh trầm hùng khiến nhà vua vô cùng hài lòng. Từ đó, nghề làm trống được truyền dạy qua nhiều thế hệ và dần phát triển mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của người dân Đọi Tam suốt hàng trăm năm lịch sử.

Trải qua hơn một thiên niên kỷ, nghề làm trống ở Đọi Tam vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Người dân nơi đây xem nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là trách nhiệm gìn giữ tinh hoa văn hóa dân tộc. Chính sự bền bỉ ấy đã giúp làng nghề Đọi Tam trở thành một trong những làng nghề truyền thống lâu đời và nổi tiếng nhất miền Bắc.

Một điều đặc biệt là người dân Đọi Tam luôn dành sự tôn kính sâu sắc cho hai vị tổ nghề. Đình làng Đọi Tam hiện nay vẫn thờ hai ông như biểu tượng cho truyền thống, lòng biết ơn và tinh thần gìn giữ nghề làm trống thủ công suốt bao đời nay.

Mỗi chiếc trống ra đời từ bàn tay của người thợ Đọi Tam không đơn thuần là một vật dụng phát ra âm thanh, mà đó là một tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy thẩm mỹ, sức khỏe và đôi tai cực kỳ nhạy bén. Câu ca dao nằm lòng của người dân nơi đây chính là: “Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều”. Để đạt được cái tầm "đánh ít kêu nhiều" đó, quy trình sản xuất phải trải qua 3 công đoạn khắt khe.

Da dùng để bưng mặt trống tại Làng Trống Đọi Tam bắt buộc phải là da của những con trâu cái già. Theo kinh nghiệm của các nghệ nhân lâu năm, da trâu cái có độ dẻo dai và đàn hồi tốt hơn so với da trâu đực, nhờ đó mặt trống giữ được độ căng ổn định và âm thanh vang hơn theo thời gian. Đây cũng là yếu tố quan trọng tạo nên chất lượng đặc trưng cho những chiếc trống thủ công truyền thống Đọi Tam.

Sau khi lột da, người thợ sẽ bắt đầu công đoạn xử lý thủ công vô cùng tỉ mỉ. Lớp màng mỡ phía bên trong được nạo sạch dần cho đến khi đạt độ dày tiêu chuẩn phù hợp với từng loại trống khác nhau. Công việc này đòi hỏi sự cẩn thận và kinh nghiệm bởi chỉ cần xử lý không đều tay, âm thanh của trống sau này sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Tiếp đó, da trâu được ngâm trong loại nước khử mùi đặc biệt nhằm chống thối, chống mối mọt và tăng độ bền trong điều kiện thời tiết nóng ẩm của Việt Nam. Sau thời gian ngâm đủ chuẩn, da sẽ được mang ra phơi nắng tự nhiên cho đến khi khô hoàn toàn trước khi đưa vào công đoạn bưng trống.

Một bí quyết thú vị của nghệ nhân Đọi Tam là phần da cật phía ngoài – lớp da dai và chắc nhất – thường được ưu tiên sử dụng cho các loại trống lớn như trống đại hay trống sấm. Trong khi đó, phần da phía dưới mỏng hơn sẽ được tận dụng để làm trống nhỏ hoặc trống đồ chơi trẻ em nhằm hạn chế lãng phí nguyên liệu.

Tang trống, hay phần thân trống, được chế tác hoàn toàn từ gỗ mít già – loại gỗ nổi tiếng với đặc tính dẻo, nhẹ và ít cong vênh. Người dân Đọi Tam quan niệm rằng gỗ mít không chỉ bền mà còn giúp giữ tiếng trống vang và ấm hơn. Chính vì vậy, hầu hết những chiếc trống chất lượng cao tại làng nghề đều sử dụng loại gỗ truyền thống này.

Để tạo nên phần tang trống hoàn chỉnh, người thợ sẽ xẻ gỗ thành nhiều thanh nhỏ gọi là “dăm trống”. Mỗi thanh dăm phải được tính toán kỹ về độ cong, độ dày và độ dẻo sao cho phù hợp với kích thước của từng loại trống khác nhau. Công đoạn này yêu cầu độ chính xác rất cao vì chỉ cần lệch một chút, thân trống sẽ mất cân đối.

Sau khi hoàn thiện phần dăm, các thanh gỗ sẽ được ghép nối thủ công thành hình tròn. Điều đặc biệt là các mối ghép phải khít gần như tuyệt đối, không để xuất hiện bất kỳ khe hở nào. Đây là yếu tố giúp hơi không bị thoát ra ngoài khi đánh, từ đó tạo nên âm thanh vang và chắc tiếng đặc trưng của trống Đọi Tam.

Để tăng độ kín và độ bền cho tang trống, người thợ còn sử dụng sơn ta nguyên chất miết dọc theo các đường ghép nối. Không chỉ giúp cố định kết cấu, lớp sơn này còn góp phần bảo vệ thân trống trước tác động của thời tiết và độ ẩm.

Trong toàn bộ quy trình chế tác, bưng trống được xem là công đoạn khó nhất và cũng là phần quyết định “linh hồn” của chiếc trống. Đây không đơn thuần là việc kéo căng miếng da trâu lên tang gỗ rồi đóng cố định bằng đinh tre, mà còn là sự kết hợp giữa kỹ thuật, cảm âm và kinh nghiệm của người nghệ nhân.

Người thực hiện công đoạn bưng trống thường là những thợ lành nghề có nhiều năm kinh nghiệm. Họ phải sở hữu một “đôi tai thính” để cảm nhận chính xác độ vang, độ ngân và âm sắc của từng chiếc trống trong quá trình hoàn thiện.

Trong lúc căng da, nghệ nhân sẽ liên tục dùng dùi gõ thử lên mặt trống để kiểm tra âm thanh. Chỉ bằng việc lắng nghe, họ có thể nhận biết tiếng trống đã đạt độ chuẩn hay chưa, âm có đủ độ trầm, độ vang và độ ấm cần thiết không. Đây là kỹ năng không dễ học mà chủ yếu được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với nghề.

Nếu mặt trống bị căng quá mức, tiếng phát ra sẽ chói và cứng; ngược lại, nếu quá trùng, âm thanh sẽ đục và thiếu lực. Vì vậy, chỉ cần một sai sót nhỏ trong công đoạn bưng trống cũng có thể khiến toàn bộ sản phẩm mất đi chất lượng vốn có.

Nhờ vào sự linh hoạt độc đáo của chất liệu da trâu tang mít và bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, các sản phẩm của làng trống Đọi Tam vô cùng đa dạng về kích thước, mẫu mã nhằm phục vụ cho nhiều mục đích đời sống, tâm linh và nghệ thuật khác nhau.

Đây là "vua" của các loại trống tại làng trống Đọi Tam, sở hữu kích thước khổng lồ với đường kính mặt trống có thể lên tới hơn 2 mét và thân cao gần 3 mét. Trống Sấm chỉ xuất hiện tại những đại lễ quốc gia, lễ hội lớn hoặc chốn đại tự uy nghiêm. Do kích thước quá khổ, việc chế tác đòi hỏi những thợ cả điêu luyện nhất đứng ra đảm nhận. Tiếng của trống sấm khi vang lên trầm hùng, uy lực, có khả năng vang xa nhiều cây số, mô phỏng lại tiếng sấm thiên nhiên để cầu mưa thuận gió hòa.

Dòng trống tâm linh này có yêu cầu cực kỳ khắt khe về mặt thẩm âm và thẩm mỹ. Thân trống thường được sơn đỏ, vẽ họa tiết rồng chầu mặt nguyệt bằng nhũ vàng vô cùng trang nghiêm. Tiếng trống chùa thường có độ trầm, ấm và vang vọng, tạo cảm giác thanh tịnh, bình yên cho không gian thiền môn mỗi dịp lễ bái, mùng một hay ngày rằm.

Có lẽ đây là loại trống quen thuộc nhất với mọi người dân Việt Nam. Trống trường học thường có kích thước vừa phải, tiếng đanh, dứt khoát và rõ ràng để báo giờ ra vào lớp hoặc làm điểm nhấn cho các buổi lễ khai giảng, bế giảng. Hầu hết các ngôi trường từ tiểu học đến trung học trên khắp cả nước đều ưu tiên lựa chọn trống của làng trống Đọi Tam vì độ bền bỉ vượt thời gian, chịu được thời tiết nắng mưa thất thường.

Đây là nhóm trống phục vụ cho các hoạt động văn hóa nghệ thuật truyền thống như biểu diễn nhạc cụ dân tộc, hát chèo, hát tuồng, hay múa lân sư rồng vào các dịp lễ Tết, Trung thu. Loại trống này đòi hỏi mặt da trâu phải có độ đàn hồi cực cao để người nghệ sĩ có thể đánh ra những nhịp điệu nhanh, dồn dập, tạo không khí vui tươi, náo nhiệt cho mùa lễ hội.

Trải qua hơn 1.000 năm tồn tại, Làng Trống Đọi Tam không chỉ giữ được nghề truyền thống mà còn từng bước khẳng định vị thế của một thương hiệu văn hóa đặc sắc trong đời sống hiện đại. Giữa sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp hóa và các sản phẩm sản xuất hàng loạt, người dân Đọi Tam vẫn bền bỉ gìn giữ những kỹ thuật thủ công cổ truyền được cha ông truyền lại qua nhiều thế hệ.

Với người dân nơi đây, làm trống không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là trách nhiệm bảo tồn thanh âm văn hóa dân tộc. Chính tinh thần “giữ lửa nghề” ấy đã giúp nghề làm trống truyền thống Đọi Tam vẫn tồn tại mạnh mẽ suốt hàng thiên niên kỷ.

Tại Đọi Tam, nghề làm trống thường được truyền dạy từ đời này sang đời khác trong cùng một gia đình. Ngay từ nhỏ, nhiều người đã quen với tiếng đục gỗ, tiếng thử trống vang lên mỗi ngày và dần học nghề từ cha ông. Những kỹ thuật quan trọng như chọn da trâu, ghép tang trống hay căn chỉnh âm thanh chủ yếu được truyền lại bằng kinh nghiệm thực tế thay vì sách vở.

Dù trải qua nhiều biến động của thời gian, các nghệ nhân nơi đây vẫn kiên trì giữ phương pháp chế tác thủ công truyền thống. Chính sự tâm huyết ấy đã tạo nên chất lượng riêng cho trống Đọi Tam, giúp sản phẩm của làng nghề luôn được đánh giá cao bởi độ bền và âm thanh vang đặc trưng.

Không ít nghệ nhân lớn tuổi tại Đọi Tam vẫn ngày ngày làm việc trong các xưởng nhỏ ngay tại nhà. Với họ, mỗi chiếc trống hoàn thiện không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là tâm huyết và niềm tự hào của cả một đời gắn bó với nghề.

Bên cạnh việc gìn giữ nghề truyền thống hơn 1.000 năm tuổi, người dân Đọi Tam cũng không ngừng đổi mới để thích nghi với nhu cầu của thị trường hiện đại. Ngoài các dòng trống phục vụ đình chùa, lễ hội hay nghi lễ truyền thống, nhiều cơ sở sản xuất hiện nay còn phát triển thêm trống trường học, trống múa lân, trống trang trí và các mẫu trống lưu niệm phục vụ khách du lịch. Nhờ sự linh hoạt trong sản xuất, sản phẩm của làng nghề ngày càng đa dạng và phù hợp với nhiều đối tượng khách hàng hơn.

Hiện nay, trống Đọi Tam không chỉ được sử dụng rộng rãi trong nước mà còn xuất khẩu sang nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ… góp phần đưa hình ảnh làng nghề truyền thống Việt Nam vươn ra thị trường quốc tế. Thương hiệu Làng Trống Đọi Tam cũng ngày càng được biết đến rộng rãi khi xuất hiện trong nhiều sự kiện văn hóa lớn trên cả nước. Đặc biệt, làng nghề từng chế tác hàng nghìn chiếc trống phục vụ Đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, qua đó khẳng định vị thế của một trong những làng nghề thủ công truyền thống tiêu biểu nhất Việt Nam.

Bên cạnh đó, sự phát triển của du lịch trải nghiệm cũng mở ra hướng đi mới cho Đọi Tam. Ngày càng nhiều du khách tìm đến đây để tận mắt quan sát quy trình làm trống thủ công, tìm hiểu lịch sử làng nghề và trải nghiệm không gian văn hóa Bắc Bộ xưa. Đây được xem là mô hình phát triển bền vững giúp Đọi Tam vừa bảo tồn giá trị truyền thống vừa tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Tuy nhiên, làng nghề hiện cũng đang đối mặt với thách thức thiếu nguồn nhân lực trẻ kế thừa, khi nghề làm trống đòi hỏi nhiều thời gian học hỏi, sự kiên trì và niềm đam mê với nghề thủ công truyền thống.

Ngày nay, dù xã hội thay đổi từng ngày, tiếng trống Đọi Tam vẫn hiện diện trong trường học, đình chùa, lễ hội và các sự kiện văn hóa lớn nhỏ trên khắp Việt Nam. Âm thanh ấy không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn gợi nhắc về tinh thần cộng đồng, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa dân tộc.

Đối với người dân Đọi Tam, mỗi hồi trống vang lên giống như lời nhắc nhớ về truyền thống hơn một nghìn năm tuổi của quê hương. Đó cũng là lý do mà làng nghề này vẫn luôn giữ được sức sống mạnh mẽ giữa dòng chảy hiện đại, trở thành niềm tự hào văn hóa của vùng Hà Nam cũ nay thuộc Ninh Bình mới.

Đến với Làng Trống Đọi Tam, du khách không chỉ đơn thuần tham quan một làng nghề truyền thống mà còn có cơ hội trực tiếp cảm nhận nhịp sống thủ công đã tồn tại hơn 1.000 năm giữa vùng quê Bắc Bộ yên bình. Mỗi con ngõ nhỏ nơi đây đều vang lên tiếng đục gỗ, tiếng thử trống và nhịp làm việc đều đặn của các nghệ nhân lâu năm, tạo nên bầu không khí rất đặc trưng mà hiếm nơi nào còn giữ được.

Một trong những trải nghiệm ấn tượng nhất tại Làng Trống Đọi Tam chính là được tận mắt theo dõi công đoạn “bưng trống” – bước quan trọng quyết định âm thanh và linh hồn của chiếc trống. Đây là công việc đòi hỏi kỹ thuật cao, thường do những nghệ nhân có nhiều năm kinh nghiệm đảm nhận.

Trong quá trình thực hiện, người thợ vừa căng mặt da trâu lên tang gỗ vừa liên tục dùng dùi gõ thử để điều chỉnh âm sắc. Chỉ bằng đôi tai thẩm âm tinh tế, họ có thể nhận biết tiếng trống đã đạt độ vang, độ trầm và độ ngân chuẩn hay chưa. Chính sự tỉ mỉ ấy đã tạo nên thương hiệu âm thanh đặc trưng của trống Đọi Tam suốt hàng thiên niên kỷ.

Không chỉ được tham quan, nhiều cơ sở sản xuất tại Đọi Tam còn cho phép du khách trực tiếp trải nghiệm đánh thử các loại trống truyền thống với kích thước khác nhau. Từ những chiếc trống trường học quen thuộc cho đến các loại trống hội, trống đình hay trống sấm khổng lồ, mỗi loại đều mang âm thanh và sắc thái riêng biệt.

Đặc biệt, cảm giác tự tay đánh vào mặt trống lớn giữa không gian làng nghề yên bình tạo nên trải nghiệm rất khó quên. Tiếng trống vang dội, chắc tiếng và đầy nội lực cũng giúp du khách hiểu rõ hơn vì sao làng nghề Đọi Tam lại nổi tiếng khắp cả nước về nghệ thuật chế tác trống thủ công truyền thống.

Ngoài quy trình chế tác trống, điều khiến nhiều du khách yêu thích Đọi Tam chính là không gian làng quê Bắc Bộ cổ truyền vẫn được lưu giữ khá nguyên vẹn. Dọc các con ngõ nhỏ, hình ảnh những dãy trống đỏ rực phơi nắng, tiếng đục gỗ vang lên đều đặn hay cảnh các nghệ nhân miệt mài làm việc tạo nên khung cảnh rất đặc trưng và giàu tính văn hóa.

Đây cũng là địa điểm lý tưởng để check-in và lưu lại những bức ảnh mang đậm màu sắc làng nghề truyền thống Việt Nam. Không ít du khách chia sẻ rằng điều đáng nhớ nhất khi đến Đọi Tam không chỉ là những chiếc trống khổng lồ, mà còn là cảm giác bình yên và chân thật của một ngôi làng đã giữ nghề suốt hơn 1.000 năm lịch sử.

Nằm trong quần thể du lịch tâm linh, văn hóa giàu tiềm năng bên cạnh chùa Long Đọi Sơn cổ kính và không gian của Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn, làng trống Đọi Tam ngày nay đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Du khách khi đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng phong cảnh hữu tình của vùng đất Hà Nam mà còn được tận mắt chứng kiến quy trình làm ra một chiếc trống, được tự tay thử gõ vào những chiếc mặt da trâu vang vọng tiếng ngàn năm.

Trải qua hơn mười thế kỷ, dẫu cho vật đổi sao dời, những nghệ nhân Đọi Tam vẫn ngày đêm giữ lửa, tỉ mẩn đục đẽo từng tang mít, căng từng miếng da trâu. Tiếng trống Đọi Tam vang lên trong ngày khai trường, trong các dịp lễ hội rộn ràng hay chốn thiền môn thanh tịnh chính là tiếng lòng của cha ông, là lời khẳng định đanh thép về sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống Việt Nam trước giông bão thời gian.